دمحمد سا لم اقدام لنډ ه پېژندنه


سر يزه
ادبيا ت دژوندا نه تفسير او تشريح ده . اد بيا ت دولس دعنعنې دود فر هنګ ادا رې او ژو ند تشر يحي قا مو س دي ؛ خو دولس دادب لپا ره خا م مو ا د دي او ولسي اد بيا ت دټو لو ادبيا تو مو ر ده ، بلکې دنړ ۍ وا لو ادبيا تو رښتني زا نګو ده . نو ځکه دولسي ادبيا تو را ټو لو نه ديو ولس دليکو ا ل ا نو اوځو ا نا نو اسا لت دى. دهمدې اسا لت پر بنا د خپل (( مو نو ګرا ف مو ضو ع )) دولسي شاعر محمد سا لم (( اقد ا م )) ژوند ليک او د ولسي شا عر ې تر سر ليک لا ندې وټا  که .چې لو مړ ى دده ژوند او زده کړې او ورپسې د اقد ا م دشا عرې په هکله دده دمفکو رې لنډ جا ج دى
اوبيا داقد ام شاعرې دمحتو ا له نظره څيړل کېږي : چې پو هنې ، مذهب ، انتقا دي ، ملي يو ا لى ، هيو ا د پا لنه دپښتو ژبې په هکله مينه محبت دده دژوند دبيلا بيلو اړ خو نو په هکله معلو مات وړاند ې شوي .همد ارنګه دبل عنوان کې دده شاعرې فو رم له مخې څېړ ل شوې . داقدا م شعر دفو رم له مخې خو را بډاى ځکه نه دى چې دده په نظم کې  ډير ځا يه   مثلث ، بګتۍ ، سرو کى اولنډ ۍ ډيرې دي دابي فنو نو له اړ خه ټو ل ولسي ادبيا ت تر يو حده بې بر خې دي مهم علت يي دادى چې ولسي شا عران له سو چه او سا ده ژبې څخه کا راخلي ډير هنر يت او فني تو ب پسې نه ګر ځي خپل مطلب او فکري سو ژه په ډير ې کيلو ا لۍژبه بيا نو ي همد ا سبب دى چې د اقدا م په اشعا رو کې  فني اړخ کمزو رى دي .دا هم دولسي شا عر ې عمده ځا نګړ نه ده .
داقد ام شاعر ې لا د را تلو نکي رو ښا نتيا په لو ر ي ګا مز نه ښکا ري او په مستقبل کې به له نو رو شا عر ا نو څخه شعر ي الها م واخلي په پا ى کې د ښا غلي او قد ر من استا د ((پو هنيا ر بر يا لى )) څخه دزړه له کو مې مننه کو م : چې ددې لېکنې ښه بشپړ تيا لپا ره يي زما ښه لار ښونه او علمي مر سته کړې او مشهورې را کړي . الله تعا لى دې په دين او دنيا کې کا ميبا ب لري .








دمحمد سا لم اقد ام لنډ ه پېژندنه
محمد سا لم (( اقدا م )) ښا غلي محمد  قا سم(( اقدا  م )) زوى په  ( ١٣٥٢) هجري شمسي کا ل دلغما ن ولايت د الينګا ر ولسو ا لۍ مر کز اړ وند دشا هي دډا ګ کلا په کلي کې دې دنيا ته ستر کې غړ و لي دي په خټه پښتو ن  په قا م اسمعيل خيل دى لو مړ نۍ زده کړه يي تر څلو رم ټو لګي پو رې په شا هي ښو نځي کې سر ته رسو لي نو رې زده کړه يي ديو  و لسم ټو لګي پو رې دلغما ن ولا يت په مر کوز دشهيد مو لي حبيب الر حمن او د شهيد ضيا الحق  په ښو نځې کې سرته رسو لي دي په  (( ١٣٧١ ) کا ل کې په او لس کلنۍ په عمر په يو و لسم ټو لګي کې دفلج په نا رو غۍ اخته شو . چې دور پېښ شو ې نا رو غۍ له امله ددنيا کا ر او با ر څخه بې بر خې شو د ګر زيد و تو ا ن يي هم نه درل لو ده تک او را تک به يي په با سيکل کو ل  . دنو مو ړو نا خو ا لو له امله دزړه په فر يشا نۍ اخته شو نو دخپلۍ فر يشا نۍ دلر کېد و لپا ره يي په کا ل(١ ١٣٧) ه.ج  دعمر په ولس کلنۍ کې په شعر ليکلو پيل وکړ تر اوسه يي ( ٣٠٠ ) شا خوا کې شعرونه ليکلي کو مکتاب يي چا پ کړې نه دى خو ځنې شعرونه يي په مجلو او ورځپا نو کې چا پ شو ي دي اقدا صا حب وا ده نه دى کړې او دژوند ددې خوږ نغمت څخه بې بر خې پا تې دى. دده ژوند ټو ل د نا خو الو څخه ډک تېر شوى دى نو مو ړى وايي   
(( زما د   ژوند تر خه خا طره دا ده ،چې په پښو معيو به يم او ما په خپل ژوندکې خوږه خا طره نه ده لېد لې داهم با يد ورزيا ته کړم  ، چې په افغا نستا ن کې دا درې لسېزې جګړ ه تېره شوې هيڅو ک له جګړ و څخه ښه خا طره نه لري زما په ژوند کې سخته ستو نزه همدا ده ، چې په خپلو پښونشم ګر ځېد لى څو ک،چې په خپلو پښو نه شي ګر ځېدلې دهر راز ستو نزو سره مخ وي ما سره په دې نا روغتيا کې دسند يګا ل مو سسې يو ه  مرسته کړې چې ګر ځنده چو کې يي را کړې ده او په هغه با ندې زما يو څه مشکلا ت رفع شوي دي .زما دټو لو شاعرانو شعرونه خو ښ دي خو په ځا نګړ ي  ډول ده اسحق (( ننګيا ل )) ، پيرمحمد (( کا روان )) اسعيل  (( يون )) عزت الله (( ځو ا ب)) اوپه ولسي شا عرا نو کې مې  دملنګ جا ن او با بر زي صا حب شعر ونه ډير خو ښ دي .))
                        



                                 د اقد ام شا عري
د ښا غلي اقدا م شا عري ولسي شا عري ده ،ده خپل اشعا ر دولسي اشعا رو په فورم اووزن نظم کړي ، شعر يي دولس سند ر يز تا ثر  (انګېزه ) لري دخپلې سېمې محد ود چا پير يا ل يي دشعر هنر ي تا بلو ګر ځو لې ده سيمه ايزه لهجه يي په شعر کې ډيره تر ستر ګو کېږي لکه :
له رنګه سپين په ونه جګ دى
زړه يي را نه يوړ و څه عجيبه ښکلى ځو ان دى
داقدام شعر لا دما شو م تو ب  په مر حله کې دى اود ځو انۍ په تکل دنظم په زا نګو کې زنګېږي دده لو مړنى شعر د ادى:
سا قي په ميخا نه کې ډک جا مو نه خو ند کوي
عا شق دزړه دوينو سېلا بو نه خو ند کو ي
په عشق کې چې سو زيږم ما همد ا په ځا ن منلي
هيچا ته ګناه نشته ما په خپله په ځا ن کړي
دمينې دنيا ګۍ کې کړ ا وونه خوند کوي
څه نا ز او نعمت نشته د دنيا نيمګړي ژوند کې
اوس ګو رم تا ثير نشته دصو في او ذاهد پند کې
دعشق په ميکده کې ګنا هو نه خو ند کوي
اقد ا مه : سپين  لا سو نه په نکر يزو با ندې سره وي
خپل يا ر سره وصا ل وي ددينا غمو نه نه وي


داقدا م د شا عرې محتو ا:
شا عر اوليکوا ل دټو لنپو په حيث پېژندل کېږي شا عر ټو لنه تر څيړنې لا ندې نيسي دټو لني د ژوندټو لې معا  ملې اوتجر بې ديو ه با ريک بين په حيث او  نقا ت په حيث د قلم سيا هي ګر ځو ي يو شا عر دشعر  ليکو لو پر محا ل اړوي  ؛ چې دټو لنې سيا سي ، اقتصا دي ، فر هنګي او ميتو لو ژيکي ( عقيدوي ) اړخ ښه پام کې ونيسي او بيا يو څه وليکي .
ستو نزې بر يا وې خو ښې او نا امېيند ۍ دژوند سره ټړ لي شيا ن دي دژو ند انه خوند او قدر په دې کې دى . چې د هر مفهو م او پديدې په وړا ندې دهغه ضد مو جو د دى ، همد ارنګه مينه په هجرا ن او هجران په مينې پېژند ل کيږي داقد ام شا عرې هم دټو لنې داسې پديدويو ه پښتنه تا بلو ده سا لم اقد ام معرف او پو هه د ژو ندا نه دډيو لپا ره تيل ګڼلي او دژوند ندانه ډيو ې يي له معا رف اوښو نې ځنې خبر و يي بللي اوپه دې عقيده دى ، چې معا رف دژوند ا نه يو بنستټيز راز دى ؛ وايي :
                                                    





ښو نه او روزنه

تا کړه دعلم ډيو ه بله په دنيا معا رفه
لو ګى لوګى شم څو څو ځله زه له تا معا رفه
دبې علمې له زند ا نو نه د خلا ص کړو مو نږه
لو ى اوو ا ړه هر کلى کړو ستا په خند ا معا رفه
ستا دزحمته سره پورته شو فضا ته خلک
ځکه ستا قدر ده په زړه دهر چا معا رفه
دتو رو شپو په تو ر تمو کې سپين سبا پيدا شو
دغه ده نښه ستا دعلم درڼا معا رفه
که علم نه واى مو نږه ټو ل به اوس وړانده ګر ځېدو
وايي اقدا م : يي دوړندو ستر ګو دوا معا رفه

مذهب

دهر شا عر او ليکو ال عطفه که هر څو مره ازا د او خپلو ا ک دى ؛ خو بيا هم دمذهب اوعقيدې له دا مه نشي خلاصېدى . مذهب يو داسې پد يده د ه ، چې  دانسا نا نو زهنېت روښا نه کوي او سيکا لو جيکي رحت ور بښي دسا لم اقد ام . شا عرې هم مسلما نه شا عرې ده .
دقدر ت دپلو وشو او دحقيقي معبد ستو ن با يد چې دمسلما ن شخصتو نو شعا ر وګر ځي .
اقدا م هم دخداى ( ج) قد رتو نه او دبد به په  خپل نفس مشا هده کوي ؛په ټو له نړۍ دخداى ( ج ) دقدر ت احا ته ګني اود انسا ن لپا ره انسا نيت استا زي رسولا او انبيا بو لي او خپله عقيده دا سې څر ګند وي        
حمد
اى زما پر ور دګا ره ! ستا ډيره لو يه خدا يي ده
زارشم له تا جبار قهارد ! ستا لو يه خد ايي ده
خد ايه بې شکه يک تنها يي
نشته شريک ستا ، بي پرو ايي
له پټو زړو نو خبر داره           ستا لو يه خدايي ده

همد ا ډول اقدام ، پخپل يو نظم کې دمعراج واقع داسې بيا ن کړې ده
په نو ر با ندې جها ن ده منو ره نا زنين
حيا کړي له سپين مخ سپو ږمۍاو لمر دنا زنين
په سر کې بي ټو ل عمر نېشه دمينې ګرځي
که به وليده په ستر ګو چا بشر دنا زنين
په شپه کې د معر اج رب خپل حضورته وه بللى
وه  تا ج يي دلو لاک ا يښې په سر د نا زنين
په تو لو مخلو قا تو يي بر تر دى پېد ا کړې
صفت کړي قرا ن يي پا ک اکبر د نا زنين
زمو نږ دګنهګا رو شفاعت به په معشر کړي
درود وايم په روح  شام او سحر دنا زنين
اقدامه : په ليمو به يي   کړم ښکل سېڅلې خاورې
نصيب که په کو څه مې شي ګزر دنا زنين

ا نتقا دي اړ خ
انتقا د په ټو لنه کې دګړو تر منځ هغه وخت منځ ، ته را ځي چې د وګړو دنظرې ايډا ل او کړو وړکې تو پېر وي اقدام هم ټو لنه په پښتنې دود او کلتو ر کې ښه بو لي خپل کلتور او عنعنه دټو لنې ښا يست ګني او دسا دګې ګا نه دژوند ښکلا او دژوندانه راز په سا دګې پو رې تړي .
ديو شا عر او اديب وظيفه همد اده ، چې دټو لنې بدو ته دانتقا د ګو ته ونيسي او خو کا رو نو ته يي را وبلي ؛ځکه چې شا عر او ليکو ا ل د ټو لنې دټو لنپو هنې ديو ما هر وګړي په څير دا حق لري . ليکوا ل بايد يو ولسي او مذهبي کر کټر وي جامعه پوه اوسي اوخپل کلتو ر او عنعنه له نو رو فر هنګو نو د اغېز او تسلط څخه وژغوري . همد ااړخ سا لم صا حب داسې څېړ لى :

خدا يه دا څو مره بې شر مي ده
ځو ا نانې څه چې اوس زړې ټو لې ډسکو شو لې
ددوه پېسو شولې خدا يه دا څو مره بې شرمي ده
ويښتا ن يي لنډ پسې يي تنګې
له خيا له ګرزي ړنګ بنګې
دپښتنو دود عنا نې دمسخورو شو لې
ددوه پېسو  شو لې :خدا يه دا څو مره بې شر مي ده
کله چې ځي شفا خا نې ته
يو سا عت ولا ړې وي اينې ته
ځا نکړي سينګا ر دډا کتر انو دلېدو شو لې
ددوه پېسو شو لې خد ايه دا څو مره بې شر مي ده
چې دسن وکړ ې پو ښتنه
وي به اويا اتيا کلنه
دسکول اوږه کې ګر ځو ي په ځو انيدو شو لې
ددوه پيسو شو لې : خد ايه دا څو مره بې شر مي ده
سر نه يي ټکري وي غو ر ځو لي
ځا ن يي اټن ته وي وهلي
اقدامه  : بس کړه نو ر چې ټو لې په غو صو شو لې
ددوه پيسو شو لې :خدا يه دا څو مره بې شر مي ده

ملي يو الى
ملي يو الى او وحدت دافغا ني ټو لنې لپا ره دا سې يو شى دى لکه جسم ته روح افغا نستا ن دڅو لسېز و نا خو الو  داسې په ټو لګېو وه ويشل ؛ چې داتحا د او حدت ما ده په کې فلج اوبې سره شو دملي يو ا لي په تا مين سره يو ه ټو لنه ده پر مختګ په لو ري خپل ګا مو نه پو رته کوي په کمو ټو لنو کې چې اتحا دوي امنيت وي ، چې امنيت او سو له وي کا روي نا سته پا سته وي او پر مختګ را منځته کېږي دسا لم اقد ام په انډيو الې او اتحا د په اصل کې درقيب او دښمن سره يو ډول معنوي جنګ دى يو مو ټى کېدل په اصل کې لويه نيکمر غۍ ګني او د دطن دلارې شهيدانو سپېڅلى ارما ن يي بو لي اوهم شا عرا ن او ليکو ا لا ن دملي وحدت لپا ره لېکنې ته هڅو ي ، هغه داسې چې :
وچوي زړه درقيبا نو ورونو
سره ټو ل يو شې ا فغا نا نو ورونو
په ځا ن ځا نۍ مو رقيبا ن واړه خړ شحا ل دي ګو رې
اى زمو نږ دلر او بر مشر انو ورونو

هيو ا د پا لنه
ملکو نو کې ښکلى دکا بل وطن دى
په ما ډير ګرا ن دى زما خپل وطن دى
هيو اد پا لنه دايما ن بنسټيزه جنبه لري او غو اړي يي دجها د په لړ کې لړ کې ددين دسا تنې په موخه مو مړى جها د فر ض دى ؟
خو ددين پر وړا ندې جها د دکفا رو منا فقينو سره کېږي ؛خو دوطن جها د په حا لت کې هم فرض دى چې ،يو مسلما ن ملت او ظا لم سلطا ن د مسلما نو پر وطن تېرې کوي لنډه دا چې دوطن په هکله او د هيو اد سره دمينې ادمحبت په هکله ډير ځله په احا ديثو کې هم دنيا وې شته پښتو ن ولس هم تل د هيو اد پا لنې ځا نګړې بيلګې   نړۍ  ته  پريښي دي .
محمد سا لم اقد ام هم د نو رو پښتنو شا عر انو په څير ښه په له ملي هو ډ داسې څر ګند کړې دى :
پښتو ژبه
هرملت په خپله ژبه او فرهنک ژ وندى وي که چيرې يو ملت او کلتو ريي په معنوي تو ګه له مځنه لا ړ شي د هغوې ژبه هم له منځه ځي .
همد ا انګيزه داقد ام په  دې  شعر کې هم پرته ده چې ژبه خپله کعبه ،اسره او سر ما يه ګني .
په خپل ځا ن دخپلې ژبې په وړاند قر با نۍ ته  چمتو کوي ، په ټو        لنه کې فر هنګي او ميلي رو حيه را ژوندې کوي ، دا دافغا ن ملت او پر ګنو يو ه ځا نګړې ستا ينه ده .
او د نشنليت وړا نګې په دېولس کې د افرا د تر حده خپر ې دي .اقد ام ته دا جذ به د مو مند با با له دې بيت څخه الها م شو ى چې وايي                           
                              دبل ژبې يا دو ل که لوى کما ل دى
خپله ژبه هېرو ل بې کما لي ده
خو سا لم اقد ام بيا يو څه نو ر مفا هم په سا ده ژبه کې بيا نو ي او وايي 
دپښتو ژبه څه خوږه ژبه ده
ډيره سېڅلې او درنده ژبه ده
خداى دژوندې او سلامته لري
له غيرته ښا يسته ژبه ده
له سر ما ل ځنې تېر يمه پرې
راته خو ږه لکه کعبه ژبه ده
زه به په ژوند ورځني و ا نو ړ مه
دغه زما د ژو ند ا سره ژبه ده
را ته نيکو نو نه مير اث پا تې ده
پر ته مې زړه کې سر ما يه ژبه ده
ددنيا ژبې به لو ګې کړ م ورنه
دومره نيا ز بينه نا ز دا نه ژبه ده
سا لم اقدا م: وربا ندې فخر کو م
دټولو ژبو ملکه ژبه ده

مينه اومحبت
د ا جها ن دى خداى له عشقه پېد ا کړى
دجمله و مخلو قا تو پلا ر دى
په رښيا هم مينه د ژوند نه تو منه ده او محبت د بني ادم  ( امنان ) سره ، دلا زم او مزو لو م شى دى ، عشق دانسا نيت زيږند ه دى ، دسا لم اقد ام مينه سر سر ي مجا ز مينه ده، په شعرکې يي ملي او ولسي جنبه غښتلې ده ، مينه او محبت په کې ډيره نه تر ستر ګو کېږي  ؛مهمه وجهه به يي دده پښو له نعمت څخه بې بر خې تو ب وي ؛خو په عشقي نظم کې يي بيا کو چۍ  معشو قې ته ډير ې چغې کړي او  په خپله عا طفه کې يي ډير ې محا ورېورسره کړي او داسې يي ويلي دي :
دحسن ميرې ه يي والله چې ړنګې بنګې پېغلې
نا زو ادانه دقربا ن شم غنم رنګې پېغلې
ګر ځو م غا ړه کې ستا د مينې پړى کو چې
تا لا والا دکړم له ژونده يم ستړى ستړ ى کو چې
را ځې چې د اقدا م دمينې او محبت په هکله خبرې وا ورو ، چې څه وايي
ته چې نظر نه کوې په ما با ندې
عمر مې تير يږي په ژړا با ندې
ستا  په ښکلو ستر کو زه مين يمه
مخ را ځنې ما ړوه بل خو ا با ندې





بې وسي او عا جزي
محمد سا لم اقدام دخپل حا ل څر ګند ونه په ډير در دمن طرز سره کوي ،چې دا دمعيوب تو ب دخو لې انګو لا ده .
دى ځا ن نا ست او بې فا يدى بو لي ، ځا ن دکو ر مړ ى ، لکه د خاور ايرو عا جز ه ؛ بند يو ا ن او په بېړيو کې بندي له ژوند څخه مو ړګيله من اوبد بخته ګني په لا ندې شعر کې خپله بې وسي معيو ب تو ب داسې مبهم انځو ر کړى چې هر سړي ته دده په حا ل او ګداز را پيدا ګېږي را ځې چې داقدام  دې وينا ته غو ږ شو ، چې په پاى کې دخداى  ( ج) رضا خپله رضا ګني :
ډير بې وسې بې اسرې يم لو يه خدايه
د ې دنيا کې بې فا يدې يم لو يه خدايه
په ژوندونه را ځنې جوړ مړ دګو ر شو
په زړ ګي  زرې  زرې يم لويه خدايه
غم نه غير مې څه ونه ليدل دنيا کې
درپه در خا ورې ايرې يم لو يه خدايه
دغه لوى پرا خ جها ن را ته زندا ن دى
پرو ت او لچک او زولنې يم لو يه خدايه
خپل پردي را نه نفرت کړي لرې ګرځي
ډير بې خو نده او بې مزې يم لو يه خدايه
تمام خلک زما په حال با ندې خند يږي
تن په ژوند بې اندا زې يم لو يه خدا يه
پردي څه چې خپل دو ستا ن را ته دښمن شو
لو ى مجرم دزما نې يم لو يه خدايه
زه مې ډير له خپله بخته ږيله من يم
لا لهانده ډير په دې يم لويه لويه خدايه
په ژوندون مې يو ارما ن هم پو ره نشو
بد قسمته بې تا لې يم لويه خدايه
چې دستا پا که رضا پر ې حا صليږي
زه اقدام ورته تا بې يم لو يه خدايه
داقدام دشعر نو ر بيلا بيل اړخو نه
دټو لنې دابادۍ راز په صحت کې دى او دصحت تر شا کار او حر کت يو اهتيا ج مند شى دى؛چې ابا دۍ ته روح او مو جو ديت ور بښي اقدام دصحت په قدر پو ى شخصيت دى او مخدره مو اديي دټو لنې د بېو زګا ر تيا او لټې با عث بو لي او په ټپو کې يي داسې يا دو نه کوي :
بنګي اشنا بنګا وه بس کړه
بنګي سړي دليو ني په شا نته وينه
څو ک چې نشې او تما شې کړي
ورنه وي پا تې د ژوند ون وا ړه کا ر ونه
دځوانۍ زور يي وي ختلې
څو ک چې د چر سو چلم څښي ډغرې خو رينه
بيا محتا ط سړى بې شر مه ګني او وا يي :
ټو ل خمار خما ر خپلو نشو با ندې وي ګر م
نه کوي له چا نه يو  زره ويره او شر م
حق ورته حير ا ن يم چې دا څنګه انسا نا ن دي
هر خو اته چر سيا ن او پو ډر يان دي
ظلم يو ې ټو لنې ته دا اقيو م په شکل بد اکسيره دى دمظلو م له خو ا پر وړاندې تل غو ږ ونو ته اسا نه پو رته شوې ، اقد ام هم دخپلې ټو لنې ظا لم وګړى دخپلو مظلو مو پر ګنو د هر  ډ ول ستو نز و درا پيد ا کېد و منشا ګڼلى ، ښيرا ورته کوي ، دمظلو م حق تلفي يي بو لي .
او دقيا مت په ورځ کې يي شر مينده اوسر ټيټى ګني ؛ دا سې وايي

دستا دلا سه مظلو ما ن دي در په در ظا لمه
تا شر مينده له خدا يه غو اړم په محشر ظا لمه
دمظلو ما نو په سر او ما ل با ندې تېر ى کړ ي هميش
ته يي منشا دفسا دونو او دشر ظا لمه
خو ن خو ره ولې دخپل ورو ر په وينو نه مړ يږي
په تا دې قهر شي نا زل د پا ک اکبر ظا لمه
په کا ر به نشي دا ما ڼې او دا قصرونه دستا
دا ټول حقو نه دي دخو ارو شه خبر ظا لمه
ظلم کوه زه اقدا م : صبر پا ک الله ته کړ مه
ورځ دحساب کې به بيا نا ست يي زوړند سر ظا لمه








د اقدا م شا عرې دشکل له لحا ظه
مخکې مو هم ددې خبرې يا دو نه کړ ې وه چې داقدا م شا عر ې ولسي شا عر ې ده ، په سند ورو ، بګتيو ، سر وکو او د لنډ يو په فو رم يي شا عرې نظم کړې ده .
يو ه نيمه غز ل هم لري ؛خو نو مو وړي فو ر مو نه يي ډير دي دا څر ګنده ده ، چې ولسي اشعا ر سا ده او نيغ په نيغه دمفهو م ليږ دونکي وي ، فني اړخ ته دشعر دمر ه پا ملر نه نه کيږي ؛ ځکه خو اقدام په شا عرۍ کې د ادبي فنو نواړخو نه غني نه دي ؛دفو رم له اړخه ځني وخت دشعر شکل او بڼې ته تغير ور کوي
اوس به داقد ام اشعا ر دنظم په قا لبو نو کې تر تيب کړو او وبه ګو رو چې دده څو مر ه اشعا ر په کو مو قا لبو نو کې ليکلي 
 ( الف )  غزل هغه ادبي منظو م ژا نر دى ، چې يو ه مطلع او يو ه مقطع لر ي دغزلو دبيتو تو تر منځ دوزن دقا فې تو ا زن بنسټيز رکن دى ؛ خو رديف يي اختيا ري دى .
په غز ل کې لږ تر لږه  با يد  پينځه  بيته راغلي وي او پينځلس يي اخيري حد دى ؛ خو ځينو بيا تر شپاړس بيتو نو پو رې خو دلي په غزل کې عشقي ،حما سي ، او روزنيز او سندر يز مضا مين را نغښتلا لى شي اقد ام وايي :

غزل
ته چې نظر نه کوې په ما با ندې
عمر مې تير يږي په ژړا با ندې
ستا په ښکلو ستر ګو زه مين يما
مخ را ځني مه اړوه پر بل خو ابا ندې
زه دنو رو خلکو څه پر وا کوم
زړه مې دى با يللى ښکلې تا با ندې
ته چې مې دحا ل پو  ښتنه نه کوې
بې له تا مې څو ک دي په دنيا با ندې
يو دم را نه ټول غمو نه واړوه
خو ا له زما راشه په خندا با ندې
زه : اقدام : خو ستا دعشق ملنګ يمه
وکړه لږ کرم پر ما خوا ر ګدا با ندې
.........................................................................................
 ١- يون  محمد اسمعيل ، دپښتو شعر هندسي  جوړښت دا نش خپرند ويه ټو لنه  کا ل ( ١٣٧٧) مخ  .٤٧
نيمکۍ ( سر وکى)
سرو کې پښتو ولسي ادب کې يو ډول ته ځا نګړى نظم دى ؛چې دلنډيو په وا سطه بشپړ يږي هغه داسې لو مړى نيمکۍ ويل کېږي اوپه منځ کې يي لنډۍ ( ټپې ) ور اچول کېږ ي؛ هر ډول لنډۍ په سر و کو کې اچول کېږي اقدام سر وکي ډير خو اږه دي ، ځکه چې لنډۍ يي نا درې دي او اخلا قي او حما سي جنبه لري ؛لکه ددې سرو کي بيلګه
ستر ګې دې پټې پټې کېږي خوب دوړينه
وه بنګي اشنا بنګا وه دې زنګو ينه
بنګي اشنا بنګا وه بس کړه
وه بنګي اشنا بنګا وه دې زنګوينه
بنګي سړى دليوني په شا نې وينه
وه بنګي اشنا بنګا وه دې زنګوينه
رب دې بنګو کنډول ما ت کړه
وه بنګي اشنا بنګا وه د ې زنګوينه
چې دزړه  ګې له دې بنګا وې نه صبر شينه
وه بنګي اشنا بنګا وه دې زنګوينه
دبنګا وې به څه نشه وي
وه بنګي اشنا بنګا وه دې زنګو ينه
شراب دشو نډو دې عمري نشه کوينه
وه بنګي اشنا بنګا وه دې زنګو ينه
مثلث
هغه ډول شعري فو رم دى ،چې  هر بند يي  ( درې مصرې ) لري .درې داړه مصرې يي متعدله وي اويوشان قا فيه تعقيبوي په مثلث کې قا فيه اسا سي او رديف اختيا ري تو کي دي .
دمصر و او څپو شميرې يي سره بر ا بر وي .
دسر بند يي دري واړه مسرې يي په خپلو کې سره هم قا فيه او هم وزنه وي . ددويم بند او تر اخيره پورې بندونه يي دوه دوه مسرې يي سره هم قا فيه وي او دريمه مسره يي دلومړني بند دمسرو سره په قا فيه  کې هم جو ليزه قا فيه لري ؛         (١)
داقدام لانديني مثلث هم په همدغه فورم ليکل شوى ؛چې اخلا قي جنبه لري :
.........................................................................................
شينوارى  ،خا ن سلام خا ن ،دادبي فنو نو ليکچر نوټ .ننګر ها ر پو هنتو ن ادبياتو پو هنځى په  ١٣٧٨
چرسيا ن
اخته په بد عمل با ندې زمو نږه ټو ل ځو انا ن دي
هر خواته چې ګورما چرسين او پو ډريان دي
دخپل ځا ن  دښمنا ندي دخپل ځا ن دښمنا ن دي
ټو ل خما ر خمار خپلو نشو با ندي وي ګرم
نه کوي له چا نه ويره او شر م
حق ورته حيرا ن يم چې دا څنګه انسا نا ن دي
ووځي کو څو ته ډلي دلې ما زيګر
روا ن وي زنګيد لي له ځا نو نو نه وي خبر
پر ځمکه با ندي ګر ځي خو فکرونه يي په اسما ن دي
هر خو اته چې کو رم چرسيا او پو ډريان دي
اوږدې تسبې په غا ړه ګر ځوي لکه ملنګ
کوي به په چټي خبره هر چا سره جنګ
حق ورته حيرا يم چې دا څنګه انسا نا ن دي
هر خو اته چې ګو رمچرسيا ن او پو ډريا ن دي
ولسي شاعر ا ن اکثره داسې هم کوي ، چې بعضې شعري فورمونه  ما توي او له ځا نه په کې يو بيت ورزيا توي اويا يي کموي اقدام هم دلته يو مثلث ډو ل نظم لري چې په فو رم کې دمثلث په څير دى
خو تغير په کې دا دى چې دلو مړ ني بند دريمه مسره تکرار راځي ؛تر اخيره پو رې همد ا تر تيب را وړي ؛ مثلاً  :
په اوسنو ځلمو کې نشته غير تونه
ټول دزنا نو په شان کړي ؛فيشنو نه
ساز او باز يي ټول دجنکوده
تللې له ټو لو نه پښتو ده
لډر لډر څو کې ګرځي بې مضمونه
ټول د زنا نو په شا ن کړي فيشنو نه
نا ګا ه له ميني دوطن دي
خپلو ځا نو با ندې مين دي
ببر ببر يي دي ساتلي اور بلونه
ټول دزنا نو و په شا ن کړي فيشنو نه
که په رنګ ښکلى لکه ګل وي
په کا رمې نه ده چې بې دل وي
وبه مې نه کو ي په سپين مړوند خوبونه
ټو ل دزنا نوو په شا ن کړي فيشنو نو نه
بيلا بيل فورمونه
داقدام په شا عر ۍ کې ځينې داسې فورمو نه او بڼې شته چې په ځا نګړي ډول هم هفې سيمې د بد ولو ، چا ربيتو ، بګتيو او دچا ر بيتو په فو رم کې نه را ځي ؛ ځا نته يو ځا نګړى فو رم او بڼه لري دا لا ندې نظم تقريبا ً دبګتې په طر ز ليکل شوي چې د فو رم له مخې سره پوره تو پير لري .
بګتې عمو ماً دوه مسر ې ( يو بيت ) ديو بند په څپې را ځي او د څلو رو مسر و دبند پسې وراچو ل کېږي دبند و نو شمير يي اکثره محدود وي ؛ خو بيلا بيل تو پيرونه هم په خپل منځ کې لري   (١)
اوس به د اقد ام دې شعر ته ځير شو او وبه ګو رو چې دبګتيو سره څنګه پو پير لري او په کو م فو رم کې راځي :


.......................................................................................... دپښتو شعر هندسي جو ړښت  ( ١٢٦)مخ

دو طن ارما ن
نر ې اوښکې تو يو مه
ژا ړمه په چيغو چيغو وطن ډير د ې يا دو مه
ستا دليد و يم ارما نجنه
خداى مې ددر ولي وطنه
داڅه ژوندون دى چې بې تا يي تير ومه
ژاړمه په چيغو چيغو وطنه ډير دې يا دو مه
يم بل وطن کې سر ګر دا نه
وطنه پا تې شوې له ما نه
ستا جدايي کي لکه ما لګه وبه شو مه
ژا ړمه په چيغو چيغو وطنه ډير دې يا دو مه
اقدا مه : وطن خو پا چا هي وي
مسا پري سخته خو اري وي
لکه ملنګه پردي لا س ته نا سته يمه
ژاړمه په چيغو چيغو وطنه ډير د يې يا دومه
                            اقدام داسې يو شعري فو رم هم لري ، چې په اصل کې غزل وي ؛ خو دلو مړي بيت دويمه مسره تکرار راځي هغه داسې چې دمحتو ا له نظره دغزل دمضمو ن سره کره تړ ون نه پيد ا کوي .
 چې بيلګه يي پو رته ذکر شوه
داقدام په شا عرۍ کې ادبي فنو ن
داقدام شا عرۍ لکه د نو رو شا عرانو په څير دفني اړخ لکه دنو رو ولسي شا عرانو په څير بډ ايه ځکه نه ده ؛ چې دولسي شاعرۍ مهمه ځا نګړنه همدا ده ؛ خو بيا هم څو بيلګې چې دپلټنې په نتيجه کې مو را څيړلي دي ، چې وړاندې کو و ! تشبه :  تشبې هغه ادبي صنعت دى چې ديو شي يا يو حا ل دبل شي يا حا ل سره ورته وښو دل شي تشبې ګڼل کيږي    (١)
په ژوندو ن را ځنې مړى د لحد شو
په زړه ګي زرې زرې يم لو يه خدايه
په پو رته بيت کې شاعر خپل ځا ن دلحد دمړي سره تشبې  کړى ؛نو مشبه شا عر او مشبه به يي دلحد مړى او دتشبې وجهه يي په زړه ګي غمجن او په عذ اب کې لو يدل دي .
پو رته تشبه مو کده تشبې ده ؛ چې دتشبې ادات پکې نه دي زکر شوي
..........................................................................................
(١)خوږه ژبه ( ( عبد الر حيم )) مسلم دوست (  عنايت خپر ندويه ټو لنه  . کا ل: ١٣٨٦:ش ( ١٠٨)
همدرنګه د همدې تشبې بله بيلګه داسې ده ، چې :
غم نه مې نو رڅه ونه ليد ل د نيا کې
 درپه در خا رې ايرې يم لو  يه خدايه
دلته اقد ا م  ځان له خا ورو ايرو سره تشبې کړې ؛ نو شا عر مشبه مشبه به ګا نې يي خا ورې اوايرې دي . دا تشبې دمر کبې تشبې سر بيره جمع تشبې ده ؛ چې يوه مشبه او څو مشبه به ګا نې پکې راغلي دي .  (١)
تجنيس
په ونيا کې دداسې لفظو نو راوړ ل . چې په لفظو کې يو شا ن وي
؛ خو په ما نا کې سره تو پير لري   ( ٢)
که :لو ر ( داسې ) په ما نا اوبل لور د  ( طرف )په ما نا استعما ليږي خو تجنيس مختلف ډو لو نه لري چې دلته به ديو ډو ل څخه ترې يا دونه وکړو :ذا يد تجنس : هغه تجنيس دى چې يو تر بله ديو څو حرفو نو په زيا تو الي سره نور يو شان وي
ګرا ن وطن راته داور يو ه سره لمبه شوه
طو فا ني با دو نه دزړه په سر خو رم
پورته بيت کې د(  سره او سر) کلمي متجا نيسې کلمې دي ؛ خوپه سر کې يو ا زې  يوه (ه) زيا ته را غلې

.........................................................................................
((١)  زرکا ڼى                     مشتاق  مجروح (( يو سفري )) تا ج کتا بتو ن ١٩٩٨ م  ک ل :مخ   ١٥
                      ٢   خوږه ژبه : عبدالرحيم مسلم دوست  عنا يت خپر ندويه ټو لنه  کا ل ( ١٣٨٦) ١٦٣(مخ
لف ونشر :
په کلا م کې څو شيا نو له ذکر وروسته دداسې يو څه ذکر کول چې د لو ړنيو څيز ونو تفسير اوتشريح وکړي لف ونشر يي بو لم لو مړ نۍ بر خې ته يي لف او وروستۍ بر خې ته يي نشر وايي :
داقدام بيت دمر تب لف ونشر يو ه څر ګند ه بيلګه ده .
چې کله دې ووبله نيک  کا رونه کوه
دپا ک قران په قران په لاره ځه پرې عملو نه کوه
په پو رته بيت کې کا رونه ذکر شوي اوورسته بيا دا کا رونه دمبهم حا لت څخه څر ګند حا لت ته او دقران درڼا او لار ښو ونو مطا بق ښو دل شوي ، چې د پو رتنيو کا رو نو دڅه ډو ل کو لو تشريح کوي .

سيا ق الا اعداد :
چې په کلا م کې دعددونو( شميرنو ) ذکر شوى وي اورا غلي وي  (١)
تا چې تو ر اور بل په تندي خو ر را وا ړوه
زړه کې مې دده درې زخمو نه بيا وټو کيدل
.........................................................................................
.(١) خو ږه ژبه  (  مخ    ٢٢٢
تلميح :
هغه ادبي لفظي صنعت دى ، چې يو تا ريخي پېښې ته پکې اشا ره شوى وي  .
اقدا م هم دادم خا ن درخا نۍ او يو سف (ع) وا قع ته داسې اشا ري کړي
ادم خا ن له عشقه ومړ نوم يي وشو
درخا نۍ هم دادم مينې رسو اکړه
د يو سف ( ع) په څير اسير وپه کې پروت يم
ستا دزنې دبيديا په دې کو هې کې
طبا ق :  هغه ادبي  صنعت دى ، چې له معنوي اړخه داسې  الفا ظ را وړي چې يو له بل سره تِضا د وي .   (١)
داقدام دخيا ل بلبله
ته اشنا يي که اغيا ر
يا :                         شپه اوورځ مې ځي له ستر ګو څخه اوښکې
                         هم مې  ا وري ددرد غږ ټو ل عا لمو نه
په پو رته بيتو نو کې اشنا او اغيار شپه اوورځ سره متضاد ې کلمې دي
..........................................................................................
(١)خوږه ژبه ( ١١٧ مخ )
په پورته بيت مرور او په خولا سره دطبا ق تو ري يا کليمې دي .

مراعات النظير :
په نظم کې دداسې لفظونو را وړل چې تضا دنه وي اوديو دبل سره معنوي منا سبت ولري   (١)
ژوند دحريت او ادې خو ند کوي
څو له ، امنيت او خپلوا کې خوند کوي  (٢)
په پو رته بيت کې ،سوله ، امنيت او خپلواکې درې واړه يو تر بله متضا دي کليمې نه دي اوهم درې واړه معنو ي تړا و لري ؛ چې مر اعا ت النظير يي بو لو .
ما چې دا ستاخو ما رې ستر ګې دي ليد لي
ملنګ دکړ مه غو ا ړمه خير کلي په کلي
څنګ نه مې تيز ه مه تير يږه ظا لمې ليلا
لږ خو په حا ل مې ور حميږه ظا لمې ليلا
.........................................................................................
.( ١) زر کا ڼى (    مخ)  ١٠١
(٢) ګلا ن دآغزوسره٦٩ مخ
بيګا ه مې ټو له شپه د ستا غم کې ژ ړلي
ملنګ د کړ مه غو اړ مه خير کلي په کلي
رنګ ته مې ګو ره چې تک تو ر ده ستا يا رې کې
را با ندې اور دا کلى کو ر ده د  ستا يا رې کې
غشې د غم مې زړه نه تير اوبېر وتلى
ملنګ د کړ مه غو ا ړمه خير کلي په کلي
اوښکې په مخ با ندې بهيږي زما اقد ام
له حا له يو الله خبر يږي زما اقد ام
در پسې مر م بد بد خو بو نه مې ليد لي
ملنګ د کړمه غو ا ړمه خير کلي  په کلي






نتيجه

په ولسي شا عر ې کې خا ص هد ف او مو خه دا ده ، چې د هغه سيمې په شا عرې کې دشا عر په ژبه دهمغې سيمې سيکا لو ژي فر هنګ دو د عنعنه او رو ا جو نه ديو ې شفا هي تا بلو په سير څر ګند يږي همد ا مبحث زمو نږ دشا عر محمد سا لم اقد ا م په شا عر ې کې هم څه نا څه جو ت دى . دهمغې سيمې او چا پير يا ل سيا سي او ټو لنيز حا لت او په تيره بيا دولسي شفا هي ادبيا تو سيمه ايزې انګيزې دده په شعر کې ليد ل کيږي . دده شاعرې محدو دده ولسي شا عرې ده اشعا ر يي دمحتو ا له نظره دخلکو دکړو وړو يو ه تته څيره انځو روي اود شکل له مخې ولسي وزمه منظو موي .چې ځني دنظم توري او جو ړښت يي يو اځې دهمغې سيمې او چا پير يا ل پو رې را  ايسا ر دى ، بعضې اشعار يي په کو م ځا نګړي شعري فورم کې نه ليد ل کيږي د فنو نو له کبله که په اشعاروکې يي نيمګړ تيا ليد ل کيږي داهم دولسي شا عرا نو يو ه مهمه ځا نګړ نه ده . ولسي شا عرا ن اکثره دليک او لو ست له نعمت څخه بې بر خې وي اويا که هم بر خمن وي دشعري مجمو عو د چا پ تو ا ن نه لري بنا پردې ځو ا نا نو ته ښا يي چې ددغسې ولسي شا عرا نو اشعا ر دو ر کيدو څخه بچ او خو ندي کړي .او ولسي شاعران ټولنې ته ور وپيژني چې ما هم دهمدې مو خې پر بنا دا کا ر کړى دى .







Post a Comment

0 Comments